Việt Nam và tiến trình đàm phán Hiệp định Đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (Kỳ I)

Sáng kiến thành lập Hiệp định Đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) được Mỹ đưa ra từ cuối nhiệm kỳ Tổng thống Bush nhưng chỉ được đẩy mạnh từ cuối năm 2009 dưới thời Tổng thống Barack Obama. Các nước tham gia đàm phán TPP coi Hiệp định là trọng tâm trong dài hạn, tạo động lực tái cấu trúc nền kinh tế khu vực và thế giới. Tuy nhiên đối với Mỹ, nếu xét về mặt kinh tế, tham gia TPP không mang lại nhiều nhiều lợi ích cho Mỹ trước mắt và đây cũng không phải là biện pháp nhằm giải quyết vấn đề mất cân bằng thương mại song phương của Mỹ hiện nay. Trên thực tế, các nước tham gia TPP như New Zealand và Việt Nam chỉ mang lại lợi ích nhỏ cho các nhà xuất khẩu Mỹ. Ngoài ra, Chính quyền Obama sẽ gặp bất lợi do phải đối mặt với những phản đối trong nước trong việc bảo vệ các nhóm lợi ích (dệt may, nông sản…). Điều đó cho thấy, việc Mỹ chủ động đề xuất ý tưởng và thúc đẩy mạnh mẽ các nước đàm phán hình thành TPP không phải vì lợi ích trước mắt và nhằm mục đích chính trị chiến lược lâu dài.

Thứ nhất, Mỹ có ý đồ xây dựng khu vực mậu dịch tự do Châu Á – Thái Bình Dương trong đó Mỹ có vai trò dẫn dắt lãnh đạo. Từ đó Mỹ có thể áp đặt luật chơi của mình theo ý đồ riêng.

Thứ hai, việc thúc đẩy TPP giúp Mỹ lấy lại uy tín với các nước đồng minh truyền thống và lôi kéo các đồng minh khác trong khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, tạo thế đối trọng trong quan hệ với các đối thủ lớn ở Châu Á, đặc biệt là Trung Quốc. Tương quan lực lượng ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương đang thay đổi nhanh chóng, nhiều nguồn lợi đã và đang có xu hướng tuột khỏi tầm kiểm soát của Mỹ.

Thứ ba, về lâu dài, TPP góp phần giải quyết khó khăn nội tại của nền kinh tế Mỹ, thực hiện mục tiêu của Chính quyền Tổng thống Obama tăng gấp đôi giá trị xuất khẩu để tạo ra 2 triệu việc làm trong vòng 5 năm và hướng đến khu vực Châu Á – Thái Bình Dương là thị trường tiêu thụ hàng hóa đầy tiềm năng và cung cấp nguyên liệu quan trọng cho Mỹ.

Về lộ trình đàm phán, ban đầu các nước xác định tiến hành mỗi năm 4 vòng và có thể kết thúc đàm phán trong 2 năm. Tuy nhiên, từ năm 2010 tới nay, TPP đã trải qua 19 vòng đàm phán. Quá trình đàm phán TPP thời gian qua cho thấy các thành viên thực sự coi quan hệ đối tác trong khuôn khổ TPP không chỉ có tầm quan trọng kinh tế thương mại mà còn có ý nghĩa chiến lược dài hạn và do đó đều có quyết tâm chính trị thúc đẩy việc hình thành TPP tạo động lực mới cho phát triển và liên kết kinh tế khu vực trong thế kỷ 21 cũng như tái cấu trúc nền kinh tế khu vực và thế giới. TPP là một hiệp định thương mại quan trọng với phạm vi rất rộng, là mô hình tăng trưởng cho cả hai bờ Thái Bình Dương. TPP phản ánh xu hướng tăng cường liên kết khu vực và thế giới cũng như thu hút được sự quan tâm, coi trọng TPP trong chiến lược của các nước Châu Á – Thái Bình Dương giữa bối cảnh kinh tế thế giới thời gian qua gặp khó khăn. Hiệu lực thực thi của TPP lớn hơn mô hình APEC, một số lĩnh vực cam kết có tiêu chuẩn cao hơn quy định của WTO, phạm vi điều chỉnh rộng trên nhiều lĩnh vực.

Trên cơ sở đề nghị từ phía Mỹ, năm 2008 Việt Nam đã tỏ rõ thiện chí sẵn sàng tham gia TPP với điều kiện hưởng các quyền và ưu đãi và từng bước chuẩn bị tham gia vào tiến trình đàm phán. Mỹ và các nước tham gia TPP đánh giá Việt Nam là một trong những nước ủng hộ tự do hóa thương mại, là một thị trường tiềm năng và có thể thông qua Việt Nam tăng cường ảnh hưởng đối với ASEAN, cân bằng quan hệ với các nước và kiềm chế ảnh hưởng đang tăng lên của Trung Quốc đối với các nước trong khu vực. Tháng 3/2009, các nước tham gia đàm phán TPP đã chính thức đồng ý Việt Nam tham gia đàm phán TPP với tư cách là thành viên liên kết. Tháng 11/2010, tại Hội nghị thượng đỉnh APEC tại Nhật Bản, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã tuyên bố Việt Nam chính thức tham gia tiến trình đàm phán TPP với tư cách thành viên đầy đủ. Tháng 12/2010 và tháng 2/2011, Việt Nam tham dự phiên đàm phán thứ 4 tại New Zealand và thứ 5 tại Chile với vai trò thành viên chính thức. Các vấn đề sửa đổi luật lao động, sở hữu trí tuệ, môi trường… của Việt Nam được các nước rất quan tâm và tìm cách thúc đẩy Việt Nam sớm đạt được các bước chuyển biến tích cực. Mỹ là nước gây sức ép với Việt Nam mạnh nhất, yêu cầu Việt Nam phải có tiến triển thực chất trong lĩnh vực công đoàn và lao động. Đến nay, trong đàm phán, Mỹ vẫn là đối tác đàm phán quan trọng và khó khăn nhất của Việt Nam. Các thế lực chống Việt Nam tại Mỹ tăng cường sử dụng vấn đề TPP để ép chính quyền Mỹ cứng rắn hơn với ta về vấn đề nhân quyền. Một số tổ chức phản động gửi thư, vận động chính quyền Mỹ gây sức ép với ta về nhân quyền và vấn đề lao động trong TPP; vận động Quốc hội Mỹ không thông qua hiệp định TPP có Việt Nam tham gia vì lý do nhân quyền. (Còn nữa)