50 năm ASEAN: Vấn đề Biển Đông vẫn là yếu tố khó lường trong quan hệ giữa Trung Quốc và ASEAN (phần 1)

Cứ mỗi kỳ hội nghị thượng đỉnh ASEAN, người ta lại mong đợi vấn đề ASEAN được đề cập tới, tới mức mà tiêu chuẩn đánh giá mức độ thành công của một hội nghị thượng đỉnh ASEAN đã được giản lược thành mức độ cứng rắn trong những lời lẽ liên quan tới tranh chấp Biển Đông trong tuyên bố chung của hội nghị. Tuy nhiên, xét tới độ sâu rộng trong các vấn đề được thảo luận tại hội nghị, cách đánh giá này dường như đã thiếu sự công bằng tới mức khiến nhiều người phải cảm thấy tiếc nuối.

Trong thời điểm ASEAN kỷ niệm dấu mốc lịch sử thành lập 50 năm của mình, Philippines trở thành Chủ tịch luân phiên của ASEAN, chủ trì loạt hội nghị ASEAN năm nay. Một số người đã chỉ trích Philippines không thể dẫn dắt ASEAN đưa ra được một tuyên bố chung với những ngôn từ đủ cứng rắn về vấn đề Biển Đông. Tuy nhiên, nếu nhìn lại các tuyên bố chung của Hội nghị ASEAN từ năm 2011 (năm xảy ra căng thẳng giữa Trung Quốc và Philippines tại bãi Cỏ Rong (Reed Tablemount) đến năm 2017 thì có thể thấy, thực ra ngôn từ liên quan tới vấn đề Biển Đông trong các tuyên bố chung này đã không thực sự có nhiều khác biệt.

Tranh chấp Biển Đông vẫn là một yếu tố khó lường trong quan hệ Trung Quốc – ASEAN, tuy nhiên đây không phải là yếu tố mang tính chất quyết định. Hiện tại, việc mở rộng và tăng cường hợp tác kinh tế dường như đang làm giảm bớt tính chất căng thẳng trong các tranh chấp lãnh thổ và biển, đặc biệt khi cả hai bên đều đang nỗ lực xây dựng lòng tin và kiểm soát tranh chấp.

Tuyên bố chung là một công cụ tốt để ASEAN thể hiện lập trường chung và nhận thức chung, hoặc ít nhất có thể phản ánh được những mối quan tâm chung của các nước ASEAN. Giữa nhận thức chung và mối quan tâm chung (giữa một số nước ASEAN) sẽ được thể hiện rất rõ trong tuyên bố chung. Ví dụ, trong tuyên bố chung năm 2017, các Ngoại trưởng ASEAN tuyên bố “sau các cuộc thảo luận sâu rộng, một số thành viên đã lên tiếng quan ngại về động thái cải tạo đất”. Điều đó có nghĩa là, không phải tất cả Ngoại trưởng các nước ASEAN đều quan nghại về động thái cải tạo đất tại Biển Đông.